Reflecteren is hot. Het wordt niet alleen op hogescholen (mijn referentie) maar ook op middelbare scholen, bedrijven en zelfs aan de telefoon van je gevraagd. Terugkijken op het voorafgaande proces en ‘hoe het was’.
Dit reflecteren wordt vaak beschreven als iets waar je goed in moet zijn. Iets wat je kan helpen om verder te komen in je ontwikkeling. Ik geloof ook dat dit zo is. Het kan je verder helpen wanneer iets niet zo lekker liep. Maar daar komt hij weer, de welbekdende Maar toch….ben ik niet overtuigd van de kracht reflecteren in sommige situaties. En zelfs de mogelijkheid om te kunnen reflecteren. Dit getuigt soms van uiterste kwaliteit in plaats van gebrek als je het mij vraagt. Hierover zo meer.
Docenten, begeleiders, coaches, mentoren en bijvoorbeeld leidinggevenden stellen je de vraag “als je nou eens terug kijkt naar…..bla bla?” of ze vragen je waarom je bepaalde keuzes maakte. Soms lukt het me dan niet om antwoord te geven op die vragen. Ik kan mezelf dan echt dwingen om terug te denken aan de betreffende situatie maar kan het me zelfs maar moeilijk herinneren. Wellicht is dit herkenbaar voor jezelf. Denk maar eens terug aan een situatie waarin je een onvergetelijke prestatie leverde, of een situatie die heel erg spannend was. Heb je die net zo scherp in je herinnering als de keer dat je in de trein ergens heen zat? kijk, het werkt als volgt. Wanneer je extreem gefocused bent op iets, besteed je nagenoeg geen aandacht aan je omgeving. Je bent alleen bezig met het geen waar je op gefocused bent. In je herinnering is dan je omgeving ook veel moeilijker om terug te halen. Die keer in de trein weet je prima wat details op te noemen in de omgeving. Die keer dat je ging parachutespringen is het allemaal wat vager.
Sporters die een overtreffende prestatie geleverd hebben worden nog wel eens gevraagd ‘hoe ze dat nou voor elkaar kregen’. Het antwoord daarop is heel erg vaak “geen idee, ik weet het niet” of vergelijkbare uitspraken. Sterke focus is sterke focus. Bij het bereiken van uitzonderlijke prestaties ben je vaak zeer gefocused. Reflecteren is dan dus ook erg lastig. Soms kun je het wel, maar dan berust het vaak op vage herinneringen en dingen die je verteld zijn.
Daarnaast is het ook nog eens zo dat je in dergelijke situaties snel (onbewust) geneigd bent om zelf redenen te verzinnen en die zo goed te onderbouwen dat je zelf ook gelooft dat ze waar zijn. Dit is iets dat voor zover ik weet altijd onbewust gebeurt. Dat wil zeggen dat je zelf terug kijkt, de redenen logisch zijn en je dit in je reflectie meeneemt. De reflectie is daarmee gebaseerd op interpretatie achteraf. Meer lezen hierover kan in Blink: the power of thinking without thinking van Malcolm Gladwell. Het slimme onbewuste van Ap Dijksterhuis beschrijft hier ook een stuk over. In zijn boek staat ook een passage uit werk van Tom Wolfe. deze laat dit proces ook leuk zien (zie onderaan de post).
Dit maakt dat ik zeg: Let goed op wanneer je wilt reflecteren/reflecteert. En vooral ook hoeveel druk je er op legt bij mensen. Soms kan het dus gewoon niet/erg moeilijk. Je moet het reflecteren dan ook door anderen laten doen. De focus die ik beschrijf is in andere woorden ook simpelweg een vorm van trance. Je bent in een andere staat van bewustzijn die je helpt om te presteren. Het wordt tijd dat het onderwijs en het bedrijfsleven hier aandacht aan gaat besteden en reflecteren de juiste plaats geeft.
Let’s say you pick up a rock and you throw it. And in midflight you give that rock consciousness and a rational mind. That little rock will think it has free wil and will give you a highly rational account of why it has decided to take the route it is taking -Tom Wolfe (2004).
